Amsterdam en de rest van de wereld

Je hebt inmiddels al veel kennis over enkele ontdekkingen in de natuurwetenschap en je weet welke maatregelen men trof om een infectieziekte te bestrijden. Je hebt misschien de tentoonstelling Van Pest tot Aids gezien, waarin aandacht wordt geschonken aan zes besmettelijke ziekten die Amsterdam troffen in de laatste vijfhonderd jaar. Het wordt tijd om al deze informatie met elkaar te verweven en zelfstandig een opdracht uit te voeren. Het gaat als volgt: je krijgt één van de zes ziekten (lepra, pest, pokken, cholera, tuberculose of aids) als onderwerp. Bij elke ziekte komen steeds dezelfde onderwerpen aan de orde.

  Thema’s bij elke ziekte  

1.       de ziekte (besmettelijkheid, symptomen, behandeling, etc.)

2.       de invloed van de ziekte op het dagelijks leven van de patiënt

3.       maatregelen om verspreiding van de ziekte tegen te gaan

4.       de rol van de wetenschap

5.       verdieping in een land waar de ziekte (nog) voorkomt

  Achtergrondinformatie  

Om je te ondersteunen bij deze opdracht volgen hier enkele algemene bronnen die je kan raadplegen om de opdracht tot een goed einde te brengen:

 1.       De tentoonstelling Van Pest tot Aids in het Gemeentearchief Amsterdam.

Amsteldijk 67, 1074 HZ Amsterdam. Maandag t/m zaterdag 10.00 uur-17.00 uur.

2.       Op de website van het Gemeentearchief van Amsterdam vind je veel afbeeldingen en achtergrondinformatie (www.gemeentearchief.amsterdam.nl/schatkamer/educatie) en verwijzingen naar andere websites.

3.       Literatuur:
A.     RIVM, Infectieziekten Bulletin (tijdschrift; ook op internet)

B.     P. Lewis & R. Margotta, Ontwikkeling van de geneeskunde (Haarlem/Antwerpen 1996)

C.     Mooij, De polsslag van de stad. 350 jaar academische geneeskunde in Amsterdam (Amsterdam 1999)

D.     Mooij, Van pest tot aids. Vijf eeuwen besmettelijke ziekten in Amsterdam (Bussum 2001)

E.      Krantenbank (in de openbare bibliotheek kun je online bladeren in de archieven van Algemeen Dagblad, de Volkskrant, NRC Handelsblad, Trouw en het Parool.) Dit is ontzettend handig als je je gaat verdiepen in een land waar de ziekte nog steeds voorkomt! Je gaat naar de bibliotheek bij jou in de buurt voor informatie, je raadpleegt internet, je kijkt of het mogelijk is bepaalde instanties te benaderen die met jouw onderwerp te maken hebben. Zo kun je contact opnemen met de GG&GD, de aids-infolijn of de leprastichting. Misschien kan je iemand interviewen of krijg je informatie thuis opgestuurd. Je kunt natuurlijk ook naar het archief gaan (zie voor de adressen: www.archiefnet.nl) om daar een bronnenonderzoek te doen.

De uiteindelijke opdracht die je inlevert

  Je verwerkt alles in een folder die van huis tot huis verspreid kan worden in de gemeente Amsterdam. Dit alles onder de titel: In Amsterdam zijn we er vanaf, nu de rest van de wereld nog!

  Lepra

  ‘Lazer toch op, klaploper!, ga ergens anders bietsen’. Je zult het niet zeggen, maar deze beledigende zegswijzen hebben met lepra te maken. Als wij aan lepra denken, dan zien we een spotje op de televisie voor ons, met Afrikaanse kindertjes die aan deze ziekte lijden. Er verschijnt een gironummer in beeld waarop we geld kunnen storten. Wat is lepra eigenlijk, hoe wordt de ziekte overgebracht, wat is de oorsprong van die scheldwoorden? Dit en andere aspecten ga je in deze opdracht bestuderen.

  1.      De ziekte

  Zoek op wat lepra is, hoe het overgebracht wordt, wat de sympto-men zijn, hoe je die het beste kan behandelen. Kortom, zoek de medische kant van lepra uit.

  2.       De invloed op het dagelijks leven

  Lepra kwam in Amsterdam vooral in de veertiende eeuw voor. Het was geen pretje om lepra te hebben, want je werd verstoten.

a)      Geef aan hoe het dagelijks leven van een lepralijder eruit zag.

b)      Hoe keken andere Amsterdammers tegen een lepralijder aan?

c)      Als lepra geconstateerd werd kreeg een lepralijder een ‘vuylbrief’ mee. Wanneer bleek dat je weer gezond was, kreeg je een ‘schoonbrief’. Toch moet het benijdenswaardig zijn geweest om lepra te hebben, want er ontstond een levendige handel in ‘vuyl-brieven’. Beschrijf het hele principe rond de ‘vuylbrief’ en ga na waarom het zo benijdenswaardig was om er één in je bezit te hebben (zie het boekje van A. Mooij, Van Pest tot Aids).

  3.       Maatregelen om verspreiding van lepra tegen te gaan

  Welke maatregelen werden er in Amsterdam getroffen?

  4.       De rol van de wetenschap

  Wanneer is lepra voor het eerst ‘ontdekt’?

Welke rol heeft de wetenschap gespeeld in het voorkomen en genezen van lepra

  5.      Lepra in de Derde Wereld

  Lepra komt nog steeds voor. Niet alleen in de Derde Wereld, zelfs in Europa heb je nog ‘leprakoloniën’ (zie het krantenbericht: www.gemeentearchief.amsterdam.nl/schatkamer/educatie). Bespreek één land in de wereld waar lepra voorkomt en betrek daarbij (voor zover mogelijk is) de volgende aspecten:

-       Onder welke bevolkingsgroepen komt lepra voor?

-       Biedt de regering hulp?

-       Hoe leven de leprapatiënten?

-       Hoe wordt in dat land tegen lepra aangekeken?

-       Zie je overeenkomsten in de manier van omgaan, behandeling, etc. tussen dat land en hoe er in het verleden in Nederland met lepra werd omgegaan.

Pest

‘Ik heb er de pest in.’ ‘Moet je het weer verpesten?’ Ooit geweten dat wanneer je dat zei, je de ziekte pest daarmee bedoelde? Onze taal is doorspekt met woorden die te maken hebben met ziekten die in het verleden in ons land voorkwamen. Wanneer we aan de pest denken, denken we aan lang vervlogen tijden, misschien donkere Middeleeuwen, toen de mensen in kleine huizen leefden in armoedige omstandigheden. In ieder geval denken we aan het verleden. Wist je dat nog steeds de pest bestaat en wel in het land van de toekomst, het land met de onbegrensde mogelijkheden? Juist ja: in de Verenigde Staten komt de pest voor. Reden om dat eens te gaan onderzoeken, maar laten we eerst eens stil staan bij de pest in onze vroegere tijden.

  1.      De ziekte

  Zoek op wat de pest is, hoe het overgebracht wordt, wat de sympto-men zijn, hoe je het het beste kan behandelen. Kortom, zoek de medische kant van pest uit.

  2 + 3. De invloed op het dagelijks leven en de maatregelen van het stadsbestuur

  De pest of ook wel de Zwarte Dood heeft in de zeventiende eeuw enorm huisgehouden in Amsterdam. Om een voorbeeld te geven: in 1636 stierf één op de acht inwoners en in 1655 één op de tien. Dat God de pest gebruikte om de mensen te straffen stond als een paal boven water.

Het stadsbestuur kondigde maatregelen af. Dit deed het in de vorm van keuren (voorschriften). Noem een aantal keuren en beschrijf welk gevolg de keur moet hebben gehad op het dagelijks leven van de Amsterdammer.

Heel belangrijk was dat de pestlijder geïsoleerd werd. In Amsterdam (of beter gezegd buiten Amsterdam) stond zo’n huis waar pestlijders in werden opgenomen, het zogenaamde Pesthuis. Zoek in het Gemeentearchief van Amsterdam (of in het archief van jouw woonplaats als er ook een Pesthuis heeft gestaan) informatie over het Pesthuis. Waar stond het? Hoe was het ingericht? Hoe werden de zieken verzorgd? Valt je nog iets bijzonders op? Je informatie kan je ook uit de literatuur halen.

  4.      De rol van de wetenschap

  Wanneer is de ziekte voor het eerst ‘ontdekt’?

Welke rol heeft de wetenschap gespeeld in het voorkomen en genezen van de pest?

  5.      Pest in Amerika

  In de staten California, Arizona, Nieuw Mexico, Texas en Montana komt de pest voor. Kijk of je hier informatie over kunt vinden. Bespreek daarbij de volgende aspecten:

Hoe komt het dat de pest in Amerika vóórkomt?

Hoe wordt de pest verspreid?

Wat is het probleem bij de verspreiding?

Wat wordt er aan gedaan om verspreiding te voorkómen?

Zie je overeenkomsten in de manier van omgang, behandeling, etc. tussen Amerika en hoe er in het verleden in Nederland met de pest is omgegaan?

Kan je hier moeilijk informatie over vinden, bespreek dan één land in de wereld waar pest (longpest, builenpest) voorkomt en betrek daarbij (voor zover mogelijk is) de volgende aspecten:

Onder welke bevolkingsgroepen komt de pest voor?

Biedt de regering hulp?

Hoe leven de pestpatiënten?

Hoe wordt in dat land tegen de pest aangekeken?

Zie je overeenkomsten in de manier van omgaan, behandeling, etc. tussen dat land en hoe er in het verleden in Nederland met de pest werd omgegaan?




Pokken

Als je vaak wordt uitgescholden voor ‘pokkenwijf’ dan ben je wel ‘gepokt en gemazeld’. Weer zien we dat een besmettelijke ziekte zijn invloed op een taal heeft doen gelden. De pokken waren een heel stuk ernstiger dan de waterpokjes die je als kind hebt gehad. In de achttiende eeuw waren de pokken één van de belangrijkste doodsoorzaken. Nadat Jenner met zijn ontdekking over vaccinatie kwam, zijn er wereldwijde vaccinatiecampagnes uitgevoerd met het resultaat dat in 1977 de pokken uitgeroeid verklaard konden worden. In deze praktische opdracht gaan jullie de problematiek rond de pokken bestuderen.

  1.      De ziekte

  Zoek op wat de pokken zijn, hoe het overgebracht kan worden, wat de verschijnselen zijn. Kortom, zoek de medische kant van de pokken uit.

  2.      De rol van de wetenschap

  Verwoord nog eens wat variolatie was en wat het belang was van de ontdekking van Jenner op de medische wetenschap.

Beschrijf de ommekeer in de geneeskunde.

  3.      Maatregelen om verspreiding van pokken tegen te gaan

4.       

Beschrijf de ontwikkeling die de maatregelen hebben doorgemaakt.

  5.      De invloed op het dagelijks leven

  Er stonden nogal wat bevolkingsgroepen tegenover elkaar wat betreft vaccineren. Welke bevolkingsgroepen waren dat?

Welke visie hadden zij?

Waarom konden zij elkaar moeilijk accepteren?

  6.      Pokken de wereld uit!

  In 1977 waren de pokken uitgeroeid verklaard. Op dit moment worden voorraden van het pokkenvirus bewaard. Er is een heftige discussie gaande over het feit of de laatste twee voorraden vernietigd mogen worden of niet. Probeer deze discussie te doorgronden. Zet duidelijk de standpunten van de discussianten tegen over elkaar en geef aan hoe je er zelf in staat. Gebruik goede steekhoudende argumenten om je mening te onderbouwen.




Cholera

‘Kolere zeg, wat een rotopdracht’. Je hebt het vast wel eens gezegd, maar wist je dat ‘kolere’ van de ziekte cholera kwam? Weet je wat cholera voor een ziekte is? Heb je er een beeld bij? Nee, kies dan deze opdracht. Dan weet je straks meer.

  1.      De ziekte

  Zoek op wat cholera is, hoe het overgebracht wordt, wat de symptomen zijn, hoe je deze ziekte het beste kunt behandelen. Kortom, zoek de medische kant van cholera uit.

  2.      Maatregelen om verspreiding tegen te gaan

  Je hebt inmiddels al veel gelezen over de maatregelen die de hygiënisten in de negentiende eeuw ondernamen. Bespreek naast de aanleg van de Duinwaterleiding en de riolering wat de hygiënisten nog meer ondernamen.

Waarom had het gemeentebestuur geen zin om zich met deze ziekte te bemoeien?

  3.      De invloed op het dagelijks leven

  Hoe kwam cholera Amsterdam binnen?

Wie werden er voornamelijk getroffen?

Wat hadden de maatregelen voor een gevolgen op het dagelijkse bestaan?

Geef voorbeelden wanneer je dat makkelijker vindt.

  4.      De rol van de wetenschap

  In 1849 opperde geneeskundige John Snow dat de oorzaak van cholera gezocht moest worden in vervuild drinkwater. Waarom werd deze ontdekking niet met gejuich ontvangen?

Wie is uiteindelijk de ontdekker van de cholerabacil?

Stuitte hij ook op veel weerstand?

De hygiënisten gingen uit van de miasma-theorie. Deze bleek niet te kloppen. Leg uit dat achteraf gezien de miasma-theorie als een ‘gelukkige dwaling’ wordt gezien.

  5.      Cholera in de Derde Wereld

  Cholera komt nog steeds voor in de wereld. Bespreek één land waar cholera nog steeds voorkomt en betrek daarbij (voor zover mogelijk is) de volgende elementen:

• Onder welke bevolkingsgroepen komt cholera voor?

• Biedt de regering hulp?

• Je kunt je tegen cholera inenten. Waarom wordt dat niet gedaan?

 Hoe leven de cholerapatiënten?

 Hoe wordt er tegen cholera aangekeken?

Zie je overeenkomsten in de manier van omgang, behandeling, etc. tussen dat land en hoe er in het verleden in Nederland met cholera werd omgegaan?




Tuberculose

‘Tering, wat gaaf’. Een rare combinatie van woorden. Tering is een ander woord voor tuberculose en wordt regelmatig gebruikt. Tuberculose is een ziekte die niet eens zo heel lang geleden in Nederland veelvuldig voorkwam. De laatste tijd komt tuberculose weer meer voor dan enkele decennia geleden. Hoe dat zit gaan we in deze opdracht bekijken.

  1.      De ziekte

  Zoek op wat tuberculose (tbc) is, hoe het overgebracht wordt, wat de symptomen zijn, hoe je de ziekte het best kan behandelen. Kortom, zoek de medische kant van tuberculose uit.

  2.      Maatregelen om verspreiding van tuberculose tegen te gaan

  In 1904 werd de Amsterdamse vereniging ter Bestrijding van Tuberculose opgericht. Het consultatiebureau was de spil van de steeds verder organiserende tbc-bestrijding. Rond het bureau was de aanpak voorkoming, opsporing, behandeling, onderzoek en nazorg georganiseerd. Beschrijf de verschillende aspecten van deze aanpak.

b. Wat werd er landelijk ondernomen om verspreiding tegen te gaan?

  3.      De invloed op het dagelijks leven

  Werden de maatregelen in de vorige vraag beschreven nage-leefd?

Hoe ervaarden de mensen dat?

Veel mensen gingen naar een sanatorium of herstellingsoord. Kun je aangeven hoe het er in een sanatorium of herstellingsoord aan toe ging? Hoe vonden de kinderen het? (je hoort daar veel verschillende verhalen over)

  4.      De rol van de wetenschap

  Welke rol heeft de wetenschap gespeeld in de behandeling rond tuberculose. Denk aan de informatie die in de vorige lessen aan de orde is gesteld.

Waarom wordt er niet tegen tuberculose gevaccineerd?

Geef aan wat een Mantoux-prik inhoudt.

  5.      Tuberculose in Nederland

  Tuberculose komt de laatste tijd weer vaker voor in Nederland. Er zijn verschillende redenen te verzinnen. Geef een aantal redenen. In de krantenbank vind je hier informatie over. Verzamel een aantal artikelen hierover.




Aids

Aids is (nog) niet als scheldwoord ingeburgerd, zoals dat met de meeste ziekten gebeurd is. Je kunt je ook slecht voorstellen dat een ziekte zoals aids misbruikt gaat worden als scheldwoord. Het is te ingrijpend. Aids vormt op dit moment een grote bedreiging voor de bevolking in grote delen van de wereld, net als pest en cholera in het verleden. In een schrikbarend hoog tempo slaat de ziekte om zich heen. In deze opdracht kijken we naar deze ziekte. Een handige site erbij is: http://aids.pagina.nl/

  1.      De ziekte

  Wat is aids: hoe wordt het overgebracht, wat zijn de symptomen, etc. Is aids te bestrijden? Wat betekenen de termen seropositief, HIV-besmet en aids.

  2.      Maatregelen om verspreiding van aids tegen te gaan

  a)      Welke maatregelen worden genomen om aids in Nederland te voorkomen?

b)       Hoe gaan andere landen ermee om?

c)      Beschrijf een ander land waarin je aangeeft welke maatregelen de overheid aldaar onder-neemt om de ziekte te voorkomen? Kies een land uit waarbij de maatregelen anders zijn dan de maatregelen in Nederland.

  3.      De invloed op het dagelijks leven

  Hoe worden seropositieven in Nederland behandeld door de bevolking/de overheid?

Wanneer bekend is dat je aids hebt, mag je dan gewoon je functie blijven uitoefenen? Beantwoord deze vraag eveneens voor het land dat je in de vorige vraag hebt besproken.

  4.      De rol van de wetenschap

  Hoe komt het dat het zo moeilijk is een vaccin of een geneesmiddel te ontwikkelen tegen aids?

  5.      Aids in Afrika

  Mbeki, de huidige president van Zuid-Afrika, heeft een omstreden standpunt. Zoek op wat zijn standpunt is. Welke consequenties kan deze uitspraak hebben voor de aids-bestrijding in Zuid-Afrika.

http://www.who.int
World Health Organisation

http://www.amnh.org/exhibitions/epidemic/index.html
American Museum of Natural History
Bekijk ook de interessante tentoonstelling Epidemic! The World of Infectious Disease

www.museumboerhaave.nl
Rijksmuseum voor de Geschiedenis van de Natuurwetenschappen en van de Geneeskunde

http://www.bbc.co.uk/health
Over ziekten, medische geschiedenis

http://www.leprastichting.nl
De Leprastichting

http://www.aidsfonds.nl
Aids Fonds

http://www.aids.pagina.nl
Meer informatie over aids

http://www.deregenboog.org
Zorg voor verslaafden

http://www.nyhallsci.org
Kijk vooral naar: Exhibits, over aids en virussen i.h.a.