аЯрЁБс>ўџ ?Aўџџџ>џџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџьЅСqПм*bjbjt+t+":AAš&Aџџџџџџ]8Nb$ ю’^№Юаааааа$їєы |єє’цЮЮРЮЮ† ЏЮ@xУь"ЮGentherapie nog ver weg17 februari 2001   INCLUDEPICTURE "http://www.volkskrant.nl/volkskrant/images/algemeen/empty.gif" \* MERGEFORMATINET  Binnen afzienbare tijd, vijf tot tien jaar, zullen alle genen gevonden zijn die bij erfelijke ziekten zijn betrokken. Dat is een van de gevolgen van de ontrafeling van het menselijk genoom. Maar het afstropen van alle gebiedjes in de genen waar 'foutjes' in het erfelijk materiaal kunnen zitten, zal nog veel wetenschappelijk monnikenwerk vergen, al worden de technieken steeds beter en sneller.    INCLUDEPICTURE "http://www.volkskrant.nl/volkskrant/images/algemeen/empty.gif" \* MERGEFORMATINET  INCLUDEPICTURE "http://www.volkskrant.nl/volkskrant/images/algemeen/empty.gif" \* MERGEFORMATINET  INCLUDEPICTURE "http://www.volkskrant.nl/volkskrant/images/algemeen/empty.gif" \* MERGEFORMATINET  Als eenmaal bekend is waar en waarnaar precies moet worden gezocht, kan met DNA-diagnostiek worden vastgesteld of een patiыnt aan een erfelijke ziekte lijdt. Via prenatale diagnostiek kan dan het doorgeven van de ziekte aan de kinderen worden voorkomen. De laatste stap is het ontwikkelen van gentherapie: het vervangen van het 'foute' gen door een 'goed'. Maar het kan nog wel een jaar of twintig duren voor dat routine is. 'Van ongeveer duizend erfelijke aandoeningen is het gen al gevonden', zegt dr. Bert Smeets, hoofd DNA-diagnostiek van het Academisch Ziekenhuis Maastricht. 'Het gaat daarbij om ziekten waarbij щщn gen is betrokken, de monogene aandoeningen. Je kunt zeggen dat de gemakkelijke, tussen aanhalingstekens, aandoeningen bekend zijn. Het overervingspatroon is duidelijk.' Maar er zijn nog volop problemen die om een oplossing vragen. Zo is bij slechts enkele ziekten щщn verandering van een gen de boosdoener. Dat is bijvoorbeeld het geval bij de spierziekte myotone dystrofie (MD) en bij het fragiele X syndroom, een geestelijke ontwikkelingsachterstand. Smeets: 'Bij bepaalde erfelijke hartziekten kan het echter om wel negen verschillende genen met per familie verschillende mutaties gaan. Voordeel is wel dat als je eenmaal weet welke mutatie bij een patiыnt verantwoordelijk is, je de familie heel gericht en snel kunt screenen op die enkele genmutatie.' In Nederland houden negen DNA-diagnostieklaboratoria in klinisch-genetische centra zich bezig met het testen op erfelijke aandoeningen. Dat zijn alle academische ziekenhuizen plus het Nederlands Kanker Instituut (NKI). Er kan al worden getest op ruim 250 erfelijke ziekten, van aandoeningen die bij relatief veel mensen voortkomen, tot heel zeldzame. De laboratoria werken samen in het Landelijk Overleg DNA-diagnostiek, dat twee keer per jaar een nieuwsbrief uitgeeft en dat op internet is te vinden (www.fdg.unimaas.nl/LOD). Jaarlijks worden er vijftienduizend personen getest, een aantal dat naar verwachting de komende jaren sterk zal groeien naarmate meer bekend wordt over genen die een rol spelen bij erfelijke aandoeningen. De verwachtingen zijn hoog gespannen. Van veel ziekten, zoals astma, hoge bloeddruk en suikerziekte, is de oorzaak onbekend. De al ontwikkelde DNA-diagnostiek is op te delen in groepen. Te onderscheiden zijn erfelijke hart- en vaatziekten, kankers, spierziekten, ontwikkelingsstoornissen aan het skelet, geestelijke achterstand, bindweefselaandoeningen, erfelijke doof- en blindheid en ionkanaalaandoeningen zoals cystische fibrose (CF, ofwel taaislijmziekte). De ontwikkelingen in de DNA-diagnostiek gaan razendsnel. Als de diagnose eenmaal kan worden gesteld, zal het vinden van nieuwe medicijnen die een vroegtijdige dood of een ernstige handicap kunnen voorkomen, nog maar een peuleschil zijn, denken optimisten. Dan kan op termijn de huidige geneeskunde op de schop en worden vervangen door de genetische geneeskunde. Zover is men echter nog lang niet, zegt Smeets. Zelfs nu kan de patiыnt met een DNA-test niet altijd 100 procent zekerheid worden gegeven. Zelfs als het gen bekend is, zullen routinematige genetische tests in 25 tot 75 procent van de gevallen falen bij het identificeren van de mutatie, schreven de Amerikaanse onderzoekers dr. Bert Vogelstein en Hai Han in Science van 15 september. Smeets: 'Als we iets vinden, is het duidelijk, dan is er een genafwijking. Maar als we niets vinden, wil dat nog niet zeggen dat er geen genafwijking is. Dan moeten we door blijven zoeken en dat zullen we ook doen. Dat kan echter maanden en soms jaren duren. We hebben щщn familie waarmee we al tien jaar bezig zijn.' Neem borstkanker. Daarvan zijn er nu twee genen bekend: BRCA1 en BRCA2 (BRCA staat voor breastcancer). Vaststaat dat er meer genen zijn die een rol spelen bij het ontstaan van borstkanker. Die zijn echter nog niet gevonden. Dat kan er de oorzaak van zijn dat vrouwen die zich nu laten testen, verteld moet worden dat er niets afwijkends is gevonden. Misschien hebben ze wel een fout gen, maar is dat nog niet bekend, misschien zit de mutatie in een gebiedje waar niet is gezocht. Of het is gewoon toeval dat er in de familie vaker borstkanker optreedt. Smeets: 'We blijven doorzoeken, voor zover we daartoe in staat zijn. Want bij het testen op erfelijke borstkanker ontstaan nu al capaciteitsproblemen. Er kunnen zich te veel vrouwen melden. Ook kampen we met interpretatieproblemen. Soms vind je een mutatie waarvan je niet weet wat de betekenis is. Zo werden dit jaar in Nature Genetics borstkankermutaties gepubliceerd, waarvan altijd was gedacht dat die niets te betekenen hadden.' De diagnose van een erfelijke aandoening is ingewikkeld en vaak niet eenduidig. Dat wordt nog verergerd doordat bij veel ziekten, zoals bij cystische fibrose, er meerdere mutaties in щщn gen kunnen zitten. Ook kunnen er meerdere genen verantwoordelijk zijn voor dezelfde aandoening (erfelijke darm- en borstkanker). Er kunnen verschillende overervingsmanieren zijn bij dezelfde aandoening, die wordt veroorzaakt door mutaties in hetzelfde gen, zoals de erfelijke huidaandoening dystrofische epidermolysis bullosa. Er kunnen ook nieuwe genveranderingen ontstaan of de mutatie is niet stabiel en wijzigt zich in de generaties. Dat kan het geval zijn bij de niet behandelbare ziekten myotone dystrofie (MD), de ziekte van Huntington en het fragiele-X-syndroom. In de praktijk betekent dit meestal dat de aandoening per generatie erger wordt, al kan de genverandering in een gunstige uitzondering ook geheel verdwijnen. Dan treedt er een spontaan herstel op. Ten slotte kan de expressie van een bepaald genotype per mens verschillen, zoals bij cystische fibrose. En om het nog ingewikkelder te maken, kunnen mutaties in щщn gen meerdere erfelijke aandoeningen veroorzaken. Het zoeken naar een mutatie in een gen die verantwoordelijk is voor een erfelijke ziekte, is dan ook vergelijkbaar met het leggen van een zeer ingewikkelde puzzle en kan veel tijd kosten. Dat kan veel onrust geven bij degene die graag wil weten of hij met een tijdbom in zijn lichaam rondloopt. DNA-screening moet dan ook altijd gepaard gaan met goede begeleiding van de aanvrager van een test, zegt Smeets. Aan het nut van een DNA-test wordt door sommigen getwijfeld. Wat heeft iemand eraan te weten dat hij of zij op latere leeftijd een ernstige, erfelijke ziekte kan krijgen of een sterk verhoogd risico heeft op een bepaalde aandoening. Dat is zeker het geval als de geneeskunde de patiыnt nog niets heeft te bieden, zoals bij de ziekte van Huntington. Sommigen willen dan ook liever niet weten. Zo blijkt uit onderzoek dat 50 procent van de mensen uit families waar de ziekte van Huntington voorkomt, zei zich te laten testen als die test beschikbaar zou komen. Nu de test er is, blijkt maar 20 procent daar gebruik van te maken, vaak om de druk van de onzekerheid weg te nemen of omdat er wordt gedacht aan kinderen. Soms kan er echter wel iets worden geboden, al kan dat draconische maatregelen betekenen, zoals het preventief weghalen van borsten en eierstokken voor vrouwen bij wie een van de twee borstkankergenen is gevonden. Uit recent Nederlands onderzoek blijkt dat steeds meer vrouwen - het gaat vaak om jonge vrouwen - daartoe overgaan. Maar het kan ook minder invasief. Zo kunnen patiыnten die de genafwijking hebben die verantwoordelijk is voor familiaire hypercholesterolemie (FH), medicijnen krijgen die het veel te hoge cholesterol drastisch omlaag brengen. FH-patiыnten lopen een groot risico al op jonge leeftijd te overlijden aan een hartinfarct of, als ze dat overleven, te moeten worden geopereerd. Smeets doet zelf onderzoek naar het Lange QT syndroom, een aandoening waarbij de patiыnt hartritmestoornissen heeft en plotseling kan overlijden. 'Jonge mensen kunnen zich letterlijk doodschrikken van geluid of ze verdrinken in een zwembad. Het Lange QT syndroom is een aandoening die wordt veroorzaakt door meerdere genen. Het identificeren van het gendefect is noodzakelijk om effectieve genspecifieke behandeling bijtijds in gang te zetten.' Het testen gebeurt nu nog uitsluitend op verzoek, of in een enkel geval, zoals bij FH, actief door de familie op te sporen. Technisch is het mogelijk met een beetje bloed ook te zoeken naar meerdere genafwijkingen. Is het straks mogelijk een profiel te maken van mutaties waardoor iemand ziek kan worden of een verhoogd risico heeft op een aandoening? Smeets: 'Dat zou op termijn kunnen, maar de vraag is of dat wenselijk is. Je medicaliseert de samenleving. En wat moet iemand met een rijtje risicofactoren? Technisch is het misschien wel haalbaar, maar we blijven nu al achter bij wat technisch mogelijk is en wat de patiыnt aan informatie kan verwerken. Voorlopig blijven we zoeken naar genen die een duidelijke relatie hebben met een ziekte.  De Volkskrant, 17 februari 2001  HYPERLINK "http://www.volkskrant.nl/forumdossiers/dossiers/375016595.html" http://www.volkskrant.nl/forumdossiers/dossiers/375016595.html NIBI genomics lesbrief, september 2002 Informatie  PAGE 1 ()*-./’•–")*+Ž‘’“”їјљњћќ§`abceф)х)ц)ъ) * *X*Y*Z*˜*™*š*Р*Э*Ю*љ№ч№р№рг№г№ЯШУг№гЖг№рг№гЉг№рг№гœг№˜УШУ“‹“ˆ“‚}CJmH  6CJmH 0Jj˜U jUB*CJj;CJOJQJUmH jвCJOJQJUmH jiCJOJQJUmH OJQJ CJOJQJ5CJjCJOJQJUmH  OJQJmH CJOJQJmH CJOJQJmH  5CJmH 1)*+-.–#%')*’ќїќїќЮ№ЩЩЩЩЩŠЄЩ?$$жrёџTt"А"ь"(#€c <€<€<$$)$$жFёџTА"ь"c\€<$$$ )*+-.–#%')*’“ћќde ~ › Ь м'xуdЄЮ„>Ў !{"Ц#;%љ&б'ф)х)ц)ч)ш)щ)ъ)ы)š*ж*з*к*л*м*§§§§§ћ§§§§§ћ§ћ§ћ§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§ћљљљљ 6’“ћќde ~ › Ь м'xуdЄЮ„>Ў !ьЄчбИ‹ччУУУУУУУУУУУУУУУУУ $„Дd ЄdЄd$$$жёџ(#€7# ж$$$$жёџ(#€7# !{"Ц#;%љ&б'ф)х)ц)ч)ш)щ)ъ)ы)š*Э*Ю*й*ёёёёёёющщщщІЃЃžœ–$$d&d$B$$жrёџЅt"А"ь"(#€Д€Я!€<€<€< ж$$$ $„Дd ЄdЄd$Ю*Я*е*ж*з*и*м*јѕј№ј0JmH0J j0JUй*к*л*м*§§њ$ 1hАа/ Ар=!А"А# $ %АiDdрр№\В № s №8AС ПџУempty№€b№Й,щЗХТЙ@0n.Е-њTџ•DПn№,щЗХТЙ@0n.Е-њTџ‰PNG  IHDRЗGNPLTEРРР+зЁІtRNS@циf cmPPJCmp0712OmЗЅ IDATгc` .Pžвv IENDЎB`‚iDdрр##№\В № s №8AС ПџУempty№€b№Й,щЗХТЙ@0n.Е-њTџ•­Пn№,щЗХТЙ@0n.Е-њTџ‰PNG  IHDRЗGNPLTEРРР+зЁІtRNS@циf cmPPJCmp0712OmЗЅ IDATгc` .Pžвv IENDЎB`‚iDdрр№\В № s №8AС ПџУempty№€b№Й,щЗХТЙ@0n.Е-њTџ•Пn№,щЗХТЙ@0n.Е-њTџ‰PNG  IHDRЗGNPLTEРРР+зЁІtRNS@циf cmPPJCmp0712OmЗЅ IDATгc` .Pžвv IENDЎB`‚]Ddрр№PВ № S №,AС џУempty№€b№Й,щЗХТЙ@0n.Е-њTџ•Пn№,щЗХТЙ@0n.Е-њTџ‰PNG  IHDRЗGNPLTEРРР+зЁІtRNS@циf cmPPJCmp0712OmЗЅ IDATгc` .Pžвv IENDЎB`‚qDаЩъyљКЮŒ‚ЊKЉ ?http://www.volkskrant.nl/forumdossiers/dossiers/375016595.htmlрЩъyљКЮŒ‚ЊKЉ ~http://www.volkskrant.nl/forumdossiers/dossiers/375016595.html [B@ёџB StandaardOJQJ^J_HmHsHtH DA@ђџЁD Standaardalinea-lettertype.ўђ. DP brief dџЄ<XўX Normaal (web)ЄdЄd[$\$CJOJQJ^JaJmH sH .U@Ђ. Hyperlink >*B*phџ0@"0 Koptekst  ЦрР!2 @22 Voettekst  ЦрР!()@ЂA( Paginanummerм&:џџџџ44@@@CЮ*м*’ !й*м*м*.’”*Ž“їљќ`b &Y&˜&м&CџЌCџЌCџЌCџЌXџ„4;=C!џ•€(БРciq€щё[m9@›Ёц   ` o Т Х Ц Щ Ъ б в д 9 H „ ‰   , A H Q R Y e t  Ÿ T^ 0:>ABEIPdjќЮд ІЋеш_klyz+2Q[cv“œЄБЗ<IЅЋџ Œ–оц? S Ј Д ;!A!L#N#Z$`$™&š&Ј&Р&Т&Э&Ю&и&к&н&™&š&Ю&и&н&џџPraktijkKatja KlumpersStandard^Y:\NIBI documenten\Documenten\Intern\ECB\De Praktijk\Lesbrief\Gentherapie nog ver weg test.doc MediatheekO\\NW_SERVER\DAT\USERS\RIPPL.R\anw\erfelijkheid\Gentherapie nog ver weg test.docџ@ €јИЩм&`@G‡:џTimes New Roman5€Symbol3& ‡:џArial7& ‡ŸVerdana"1ˆ№аhІZy†ІZy†юJi&•дCУи F!№ ДД0'›&џџGentherapie nog ver wegPraktijk Mediatheekўџ р…ŸђљOhЋ‘+'Гй0”˜ РЬрьј ( D P \ ht|„ŒфGentherapie nog ver wegent Praktijkie rakrakNormalk Mediatheek 2diMicrosoft Word 8.0 @FУ#@ќДхWТ@ЄЭ@xУ@ЄЭ@xУ•дўџ еЭеœ.“—+,љЎDеЭеœ.“—+,љЎL hp„Œ”œ ЄЌДМ Ф шф de PraktijkC'1 Gentherapie nog ver weg Titlet(RZВ _PID_GUID _PID_HLINKSфAN{AD1698C3-E443-11D7-8CE9-009027DFE851}AИjr ?http://www.volkskrant.nl/forumdossiers/dossiers/375016595.html“emptyemptyјemptyaempty ўџџџ !"#$%ўџџџ'()*+,-ўџџџ/012345ўџџџ789:;<=ўџџџ§џџџ@ўџџџўџџџўџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџRoot Entryџџџџџџџџ РF€@xУрwп@xУB€Data џџџџџџџџџџџџ1Tableџџџџџџџџ&WordDocumentџџџџ":SummaryInformation(џџџџџџџџџџџџ.DocumentSummaryInformation8џџџџџџџџ6CompObjџџџџjObjectPoolџџџџџџџџџџџџрwп@xУрwп@xУўџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџўџ џџџџ РFMicrosoft Word-document MSWordDocWord.Document.8є9Вq